وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ و بيفتند بر رويهاى خود يعنى در سجده ذكر ذقن به جهت آنست كه اوّل چيزى كه از وجه ساجد بر زمين ملاقى شود اوست گفته‌اند كه سجده اوّل براى شكر است و اين سجده به جهت تاثر از مواعظ قرآنى لا جرم درين سجده فرمود كه يَبْكُونَ بگريند وَ يَزِيدُهُمْ و زياده كند سماع قرآن ايشان را خُشُوعاً فروتنى و تضرع اين سجده چهارم است از سجدات قرآنى و حضرت شيخ قدس سره اين را سجود العلماء خوانده فرموده كه به حقيقت اين سجود تجلى است زيرا كه خشوع از وقوع تجلى باشد بر ظاهر يا باطن يا بر هر دو و چون خبر داد كه خشوع ايشان زياده مىشود و خشوع نمىباشد الا از تجلّى الهى پس زيادتى خشوع دليل زيادتى تجلى باشد و بر ان تقدير اين سجود تجلّى باشد و ساجد بايد كه به بركت اين سجده از فيض تجلى بهره‌مند گردد و خضوع و خشوع او بيفزايد مصرعه ما تجلى اللّه لشيء إلّا خضع له نظم لمعه نور تجلى از قدم * بر حدوث افتد فروريزد ز هم پس خضوع اينجا زوال هستى است * آن بلندى موجب اين پستى است آورده‌اند كه حضرت پيغمبر ص در سجود مىگفت يا اللّه يا رحمن مشركان با يكديگر مىگفتند محمد ما را از پرستيدن دو خداى منع مىكند و خود دو خداى را مىخواند آيت آمد قُلِ ادْعُوا اللَّهَ بگو بخوانيد خداى را أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ يا بخوانيد رحمن را كه هر دو لفظ بر ذاتى واحد اطلاق مىكنند و مقصود از هر دو يك ذات است و بعضى گويند كه اهل كتاب با حضرت پيغمبر ص گفتند كه خداى تعالى در توريت ذكر رحمن بسيار كرده تو بدين اسم كم ياد مىكنى اين آيت نازل شد كه اين دو اسم در حسن اطلاق برابراند أَيًّا ما تَدْعُوا هر كدام را كه بخوانيد برابر است و نيكوتر و بدان معنى حق را خوانده باشيد فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى پس مر او راست نامهاى نيكو بعضى دال بر صفات جلال و برخى مشتمل بر صفتهاى كمال ابن جبير فرموده كه پيغمبر ص قرائت بجهر مىفرمود در جميع نمازها هر وقت كه در صلاة يوميه در مسجد الحرام قرائت كردى اهل شرك بلهو و لعب و صفير زدن و در تصديه مشغول شدندى تا شايد كه آن حضرت ص در غلط افتاده ترك قرائت كند حق تعالى فرمود كه وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ و آشكارا مكن قرائت نماز خود را يعنى بلند مخوان تا مشركان استهزاء نكنند وَ لا تُخافِتْ بِها و آواز فرو مدار به آن تا حدى كه نشنوند آنان كه در عقب تو نماز مىگذارند وَ ابْتَغِ و بطلب بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا ميان جهر و مخافته راهى ميانه چه اقتصاد در همه امور محبوب است آورده‌اند كه ابو بكر صديق رض قرآن آهسته مىخواند و مىگفت با خداى مناجات مىكنم و او حاجت من مىداند و عمر فاروق رض بلند مىخواند و مىگفت كه شيطان را مىرانم و خفته را بيدار مىكنم حضرت رسالت‌پناه ص بعد از نزول اين آيت ابو بكر رض را فرمود كه قدرى آواز بلندتر كن و عمر رض را امر كرد كه قدرى آواز خود فروتر آرد گويند معنى آيت اين است كه جهر مكن در همه نماز و اخفاء مفرماى در همه ميان هر دو راهى پديد كن يعنى در صلاة يوميه اخفاء است و در ليليه جهر وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ و بگو ستايش و ثناى مر خداى را الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ آنكه فرا نگرفت وَلَداً فرزندى رد يهود و نصارى و بنو مدلج است كه حق را فرزند اثبات مىكردند وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ و نيست مر او را شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ انبازى در پادشاهى رد مشركان است كه بتان را شريك حق مىگفتند وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ و نيست مر او را وَلِيٌّ دوستى مِنَ الذُّلِّ از جهت مذلّتى كه داشته باشد بسبب دوست عزيز گردد علم الهدى رح فرموده كه حق تعالى دوست نگيرد تا بمدد ايشان از ذل بعز رسد بلكه دوست گيرد تا بلطف وى از حضيض مذلّت به اوج عزّت ترقى كند وَ كَبِّرْهُ و تعظيم كن او را تَكْبِيراً تعظيم‌كردنى يعنى حق را بزرگتر دان از وصف واصفان و معرفت عارفان نظم فكرها عاجز است از اوصافش * عقلها هرزه مىزند لافش عقل عقل است و جان جان‌ست او * آن كزان برترست آنست او . و گفته‌اند معنى كبّر آنست كه بگو اللّه اكبر ثعلبى از فاروق رض نقل مىكند كه بنده را گفتن اللّه اكبر بهتر است از دنيا و هر چه درو است آيت آخرين را ازين سوره آيت العز گويند و هر كودكى كه از بنى عبد المطلب به سخن درآمدى حضرت پيغمبر ص اين آيت كريمه به دو آموختى .